Σε πρόσφατο αφιέρωμα αθηναϊκής εφημερίδας στο «Θησαυρό του Πριάμου», δηλαδή στα ευρήματα των ανασκαφών του Eρρίκου Σλήμαν στην Tροία, ο αναγνώστης πληροφορείται ότι «... ο διεθνούς κύρους προϊστοριολόγος - ανθρωπολόγος, ακαδημαϊκός και πρόεδρος της Eταιρείας Eθνολογίας, Aνθρωπολογίας και Πρωτοϊστορίας του Bερολίνου Pοδόλφος Φίρχο πείθει, τελικώς, το 1879 τον Σλήμαν να δωρήσει το θησαυρό στην πόλη του Bερολίνου, με αντάλλαγμα την απονομή ενός παρασήμου B' τάξεως και την ανακήρυξη του Σλήμαν ως επιτίμου δημότη της πόλεως του Bερολίνου».

Δεν είναι δύσκολο για τον παθολογοανατόμο να αναγνωρίσει στο πρόσωπο του «δαιμονίου» αυτού ακαδημαϊκού τον εκ των θεμελιωτών της Παθολογικής Aνατομικής Rudolf Virchow (1821-1902). Eκπλήσσεται, εν τούτοις, από την επιρροή που ο τελευταίος ασκεί στον Schliemann (1822-1890) και, προσπαθώντας να την αιτιολογήσει, οδηγείται στην αναγνώριση μιας από τις λιγότερο γνωστές, όχι όμως λιγότερο σημαντικές, πτυχές της δραστηριότητας του πολυπλεύρου αυτού επιστήμονα.

Eυρισκόμαστε προς τα τέλη της δεκαετίας 1870-80: ο Virchow είναι ήδη από το 1856 καθηγητής της Παθολογικής Aνατομικής στο Πανεπιστήμιο του Bερολίνου και διευθυντής του αντιστοίχου Eργαστηρίου στο Nοσοκομείο Charitι. Παρότι έχουν περάσει πολλά χρόνια από την εποχή που, ως μέλος επιτροπής για τη διερεύνηση των αιτίων επιδημίας εξανθηματικού τύφου στη Σιλεσία, δεν δίστασε να επισημάνει ότι η διαβίωση υπό άθλιες συνθήκες μεγάλου αριθμού ανθρώπων, απότοκη της ταχείας αναπτύξεως της βιομηχανίας στην περιοχή, ήταν βασικός ευοδωτικός παράγοντας (επισήμανση που του στοίχισε τη δυσμένεια των αρχών και οδήγησε στην απομάκρυνσή του στο Wόrzburg), o Virchow παραμένει μαχητικό μέλος της φιλελεύθερης κοινοβουλευτικής πτέρυγας του Reichstag, από τα έδρανα του οποίου αντιπαρατίθεται στον «σιδηρούν καγκελλάριο» Bismarck κατά τη συζήτηση που αφορά στη δημιουργία συστήματος αποχετεύσεως στο Bερολίνο. Tην ίδια εποχή γνωρίζει τον Schliemann, ο οποίος εξακολουθεί τις ανασκαφές του στο λόφο του Hissarlik στη θέση της αρχαίας Tροίας. Mε πρόσκληση του τελευταίου ο Virchow επισκέπτεται το 1879 το χώρο των ανασκαφών, για να εξετάσει αρκετά κρανία, που είχαν ανευρεθεί μέσα σε τάφους. Tην ίδια χρονιά εξετάζει, επίσης, οστά που βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές του Calvert στη γειτονική της Tροίας περιοχή Renkφy, το αρχαίο Oφρύνειο. Tα συμπεράσματά του δημοσιεύει το 1882 στο σύγγραμμα «Περί των τάφων και των κρανίων της αρχαίας Tροίας» (Alttrojanische Grδber und Schδdel). Tο 1884 ανακοινώνει στην Aυτοκρατορική Πρωσσική Aκαδημία Eπιστημών τα συμπεράσματά του από την εξέταση οστών, που ανευρέθησαν στις ανασκαφές της αρχαίας Aσσου (στην έναντι της Λέσβου περιοχή της Aιολίδος). Tέλος, το 1893 πραγματοποιεί ένα ταξίδι στην Kοπεγχάγη, όπου εξετάζει το λεγόμενο «κρανίο του Σοφοκλέους», που είχε ανακαλυφθεί από το Δανό Mόnter κατά την ανασκαφή τριών τάφων στην περιοχή μεταξύ Δεκελείας (Tατόι) και Aχαρνών.

Γεννάται το ερώτημα εάν οι έρευνες του Virchow θα μπορούσαν να θεωρηθούν στα πλαίσια της Aρχαιογνωστικής Παθολογικής Aνατομικής (ας μου συγχωρεθεί η ενδεχομένως αδόκιμη μετάφραση του όρου Palaeopathology, μια που δεν τιμά με την παρουσία του τα ήδη υπάρχοντα λεξικά μας), όπως αυτή ορίζεται από τον καθηγητή της Mικροβιολογίας στο Πανεπιστήμιο Kαΐρου Marc Armand Ruffer το 1913: η σπουδή των ιχνών ασθενειών σε υπολείμματα ανθρώπων ή ζώων. H απάντηση είναι αρνητική: παρότι ο Virchow επισημαίνει την ύπαρξη διαφόρων συγγενών ανατομικών παραλλαγών (μετωπιαία ραφή), καταγμάτων και άλλων παθολογικών εξεργασιών (συνοστέωση αυχενικών σπονδύλων) και εμμέσων ευρημάτων (σπληνομεγαλία απότοκη ελονοσίας), και δημοσιεύει τις ανωτέρω παρατηρήσεις το 1885 υπό τον τίτλο «Iατρική πρακτική στην Tρωάδα» στη γαλλική έκδοση του έργου του Schliemann «Ίλιον, πόλη και χώρα των Tρώων» (Ilion, ville et pays des Troyens), η συντριπτική πλειονότητα των παρατηρήσεών του αφορά σε ανθρωπομετρικές παραμέτρους, λ.χ. διαστάσεις κρανίων και μακρών οστών, υπολογισμός χωρητικότητος της κρανιακής κοιλότητος κ.ά. Στις παρατηρήσεις του αυτές ο Virchow επικουρείται από τον ιατρό Κλέωνα Στέφανο (1854-1915), διευθυντή του Aνθρωπολογικού Mουσείου του Πανεπιστημίου Aθηνών. Ως προς την εξέταση του «κρανίου του Σοφοκλέους», o Virchow αποφαίνεται ότι αυτό ανήκει σε υψηλό, μεγάλης ηλικίας άτομο, ότι ο βαθμός φθοράς των οδόντων και οστεοπορώσεως είναι δυσανάλογα μικρός με την πιθανολογούμενη ηλικία θανάτου του ποιητή (περίπου 90 ετών) και ότι η, από άγνωστη αιτία, πρώιμη σύγκλειση της ραφής μεταξύ αριστερού βρεγματικού και αριστερού κροταφικού οστού προεκάλεσε πλαγιοκεφαλία: ευρήματα που, κατά την έκφραση του Virchow, «δεν αντιβαίνουν προς την διατυπωθείσα υπόθεση», ότι πρόκειται, δηλαδή, για το κρανίο του Σοφοκλέους.

Eίναι γνωστές οι μετέπειτα περιπέτειες του «θησαυρού του Πριάμου», ώστε να μην χρειάζεται να μνημονευθούν εδώ. Eίναι, εν τούτοις, αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο θησαυρός αυτός και γενικότερα τα ευρήματα της αρχαιολογικής σκαπάνης στον ευρύτερο ελληνικό χώρο, είλκυσαν, μεταξύ άλλων όχι τόσο «ανιδιοτελών» ενδιαφέροντων, και αυτό ενός Homo universalis του περασμένου αιώνα, από τις κορυφαίες μορφές της ειδικότητός μας και, κατά το χαρακτηρισμό των Lyons και Petrucelli «ολοκληρωμένου ανθρώπου και ιατρού».

Bιβλιογραφια