Στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας η έδρα που ιδρύθηκε το 1867 είχε χαρακτηρισθεί ως έδρα Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής. Η τελευταία περιλαμβάνει στο πλαίσιό της την Οργανοπαθολογία, την Ιστοπαθολογία και την Κυτταροπαθολογία.

Η Οργανοπαθολογία είναι από τη θέση της στην ιστορία της Ιατρικής ο αρχαιότερος από τους κλάδους. Έχει τις επιστημονικές της ρίζες στην Ευρώπη, όπου κατά την αναγέννηση του 15ου αιώνα θεμελιώθηκε σταθερά με την έκδοση του 1761 του κλασσικού συγγράματος De sedibus et causis morborum του Jiovanni Batista Morgagni που τότε κατείχε την έδρα της Ανατομίας στην Padova. Το Des sedibus αντιπροσωπεύει την καταγραφή των ακριβών κλινικών του παρατηρήσεων και των λεπτομερών νεκροτομικών του ευρημάτων και επιχειρούσε συχνά με επιτυχια να τα συνδυάσει με ένα λογικό τρόπο.

Σ' αυτό το κλασσικό θεμέλιο της Παθολογικής Ανατομικής οι χυμοί, ατμοί και η μαγεία που επηρρέαζαν την Ιατρική σκέψη μέχρι τότε, απομυθοποιούνταν και η Παθολογική Ανατομική, η μελέτη δηλαδή των μακροσκοπικών αλλοιώσεων των νοσούντων οργάνων αποτελούσε την πραγματική βάση της Γενικής Παθολογίας.

Μία λεπτομερέστερη παρατήρηση της φύσης της νόσου με ένα πιο αντικειμενικό τρόπο βασίστηκε στη δημιουργία του σύνθετου μικροσκοπίου και την ανάπτυξη της ιστοπαθολογίας. Το 1859 σχεδόν εκατό χρόνια μετά από την έκδοση του συγγράματος του Morgani εκδόθηκε το περίφημο σύγγραμα του Rudolf Vichow με τον τίτλο "Κυτταρική Παθολογία βασισμένη στο Φυσιολογικό και Παθολογικό Ιστορικό". Αυτό βασίστηκε σε 20 διαλέξεις που έγιναν στο Παθολογοανατομικό Ινστιτούτο του Βερολίνου τους μήνες Φεβρουάριο, Μάρτιο και Απρίλιο του 1858 όπως αυτές δόθηκαν από τον Virchow με την ιδιότητα του καθηγητή της Παθολογικής Ανατομικής της Γενικής Παθολογίας και της Θεραπευτικής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου.

Θα ήθελα να αναφέρω την αρχή του προλόγου της πρώτης έκδοσης.

"Οι διαλέξεις που εδώ παραθέτω μπροστά στο Ιατρικό κοινό δόθηκαν στην αρχή του χρόνου αυτού στο νέο Παθολογοανατομικό Ινστιτούτο του Βερολίνου παρουσία ενός πολυαρίθμου ακροατηρίου, που αποτελείτο στο μεγαλύτερο μέρος από γιατρούς της πόλης. Το αντικείμενο των διαλέξεων στόχευε κυρίως σε αυτούς και συνοδευόταν από μία εκτεταμένη σειρά μικροσκοπικών παρασκευασμάτων, που είχα τη δυνατότητα να ετοιμάσω, με σκοπό να δώσω μια καθαρή και σύνθετη εξήγηση των γεγονότων πάνω στα οποία, σύμφωνα με τις ιδέες μου, πρέπει να βασισθεί η θεωρία της ζωής και στα οποία πρέπει να θεμελιωθεί η θεωρία της επιστήμης της Παθολογίας.

Ειδικότερα αποσκοπούσαν, με μία σωστότερη διάταξη απ' ότι μέχρι σήμερα συνηθιζόταν, σε μία προσπάθεια προσφοράς της γνώσης μιας εικόνας της κυτταρικής βάσης όλων των διεργασιών της ζωής των ζώων και των φυτών, τόσο των φυσιολογικών όσο και των παθολογικών, ώστε να προβληθεί σαφώς η ενότητα της ζωής σε όλους τους οργανισμούς, σε αντίθεση με τις μονόπλευρες τάσεις των χυμογενών ή των νευρογενών θεωριών που διαδόθηκαν από τους μυθικούς χρόνους ή την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Συγχρόνως θέλησα να δείξω το λεπτότατο μηχανισμό και τη χημεία του κυττάρου, σε αντίθεση με τις εξίσου μονόπλευρες επεξηγήσεις μιας μηχανικής ή χημικής προκατάληψης.

Σε συνάρτηση με τις μεγάλες προόδους που έχουν γίνει στις λεπτομέρειες της επιστήμης, γίνεται συνεχώς δυσκολότερο στην πλειοψηφία όσων ασχολούνται με την καθημερινή πρακτική να αποκτήσουν στα θέματα των ομιλιών αυτών τον όγκο της προσωπικής εμπειρίας που μόνος του μπορεί να εγγυηθεί κάποιο βαθμό ακρίβειας της κρίσης τους. Μέρα με τη μέρα αυτοί που είναι υποχρεωμένοι να καταναλίσκουν την ενέργειά τους στη συχνά τόσο επίπονη και εξαντλητική ρουτίνα της καθημερινής εργασίας, βρίσκουν ότι γίνεται ολοένα δυσκολότερο όχι μόνο να εξετάσουν, αλλά ακόμα και να καταλάβουν τις προόδους της Ιατρικής επιστήμης".

Αυτές οι τελευταίες λέξεις είναι ασφαλώς εξ ίσου αληθινές για το 2000 γιατί λίγοι είναι αυτοί που έχουν τον καιρό να μελετήσουν περισσότερο από ένα πολύ μικρό τμήμα της ογκώδους και πολύπλοκης βιβλιογραφίας που εμφανίζεται καθημερινά καθώς ο παγκόσμιος κατάλογος των ιατρικών περιοδικών περιλαμβάνει περισσότερους από 6000 τίτλους που εκδίδονται σε διαστήματα που ποικίλουν από μία εβδομάδα έως ένα τεύχος το χρόνο.

Αξίζει εδώ και πάλι να αντιγράψω την τελική φράση του Virchow:

"Ο χρόνος που είχα στη διάθεσή μου για να μπορέσω να γράψω από την αρχή το κείμενο αυτό ήταν πολύ λίγος και γι' αυτό προτίμησα απλώς να αντιγράψω τις ομιλίες αυτές όπως στενογραφήθηκαν κατά τη διάρκειά τους και να τις εκδόσω με μικρές διορθώσεις".

Στο σημείο αυτό θεωρώ υποχρέωσή μου να κάνω ένα σχόλιο. Η ιστορία του κλάδου αποτελούσε κάθε χρόνο το εισαγωγικό μάθημα του Δημητρίου Ελευθερίου και από αυτόν την μάθαμε. Και θα πρέπει να σημειώσω ότι στα πλέον -και παγκόσμια- διαδεδομένα Πανεπιστημιακά συγγράμματα όπως του Robbins, του Μuir και των Rubin και Farber δεν αναφέρεται.

Η Μακροσκοπική Παθολογική Ανατομία του Morgagni και η μικροσκοπική του Virhow δημιούργησαν τον ιστό της Παθολογικής Ανατομίας και το πεδίο της άσκησης των παθολογοανατόμων. Σε αυτόν προστέθηκαν στην αρχή η βακτηριολογία, η αιματολογία και η παθολογική φυσιολογία και σε πολλές χώρες στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα οι παθολογοανατόμοι ασκούσαν και τις 4 αυτές ειδικότητες. Θα πρέπει εδώ να αναφερθεί ότι ο καθηγητής Ι. Κατσαράς, προκάτοχος του Δημητρίου Ελευθερίου στην έδρα, είχε εκλεγεί πρώτα καθηγητής της Παθολογικής Φυσιολογίας και έγραψε μάλιστα και σχετικό σύγγραμα αν και στην Ελλάδα στο Ακαδημαϊκό τουλάχιστον περιβάλλον οι παθολογοανατόμοι είχαν από την ίδρυση της έδρας της Παθολογικής Ανατομικής μέχρι και σήμερα, συνδεθεί με την Ανατομία και την Ιστολογία.

Αλλά σε αυτή καθεαυτή την παθολογική ανατομική όπως την ασκούσαν στην Ελλάδα και την ασκούμε σήμερα δημιουργήθηκαν εξειδικεύσεις που αφορούν στη γνώση των αλλοιώσεων συστημάτων π.χ. η δερματολογία, η αιμοτοπαθολογία και η νευροπαθολογία που καλύπτουν κυρίως διαγνωστικές ανάγκες. Δημιουργήθηκαν επίσης ή τείνουν να δημιουργηθούν και κλάδοι ολόκληροι με περισσότερο ερευνητικούς στόχους, όπως η υπερμικροσκοπική Παθολογική Ανατομική, η Ανοσοπαθολογία και η Μοριακή Παθολογία.

Με τη σημερινή εξέλιξη της Παθολογικής Ανατομικής είναι σχεδόν αδύνατο σε κάποιον να έχει πλήρη γνώση του αντικειμένου και η τάση για εξειδίκευση αυξήθηκε ώστε ο αριθμός αυτών που εξειδικεύονται μεγαλώνει καθημερινά τόσο στον Ακαδημαϊκό χώρο όσο και στη Νοσοκομειακή πρακτική.

Και το ερώτημα είναι προς τα που βαδίζει η Παθολογική Ανατομική στην αλλαγή του αιώνα; Προς τον παθολογοανατόμο μύωπα που θα βλέπει το δέντρο ή τον πρεσβύωπα που θα παρατηρεί το δάσος. Θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε τον Παθολογοανατόμο με φυσιολογική όραση που θα βλέπει και τα δύο;

Η Παθολογοανατομική Εταιρεία που ιδρύθηκε πριν 30 χρόνια από τον Δημήτριο Ελευθερίου και που τα πρώτα 10 χρόνια είχε σαν κέντρο της το Παθολογικό Ανατομείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, έχει νομίζω σημαντικό ρόλο στην μετεκπαίδευση στον διαγνωστικό τομέα. Ένας αντικειμενικός της σκοπός είναι να θέτει τις εκπαιδευτικές προϋποθέσεις των νέων Παθολογοανατόμων που θα στελεχώσουν τα νοσοκομειακά ή πανεπιστημιακά εργαστήρια και θα πρέπει να κατοχυρώσει ένα σύστημα εξετάσεων που θα σηματοδοτεί τις απαιτήσεις επαγγελματικής κατάρτισης στους Παθολογοανατόμους, ώστε ο νέος επιστήμονας να αποκτά πλήρη γνώση του δάσους πριν να προχωρήσει στην ανάλυση του δέντρου.

Δυστυχώς ο ρόλος της είναι περιορισμένος και εξαρτάται από την εκάστοτε καλή θέληση της πολιτείας. Θα γίνει αυτό με την Ευρωπαϊκή Ένωση; Είναι πολύ πιθανόν αλλά είναι εξίσου πιθανόν να μπουν προϋποθέσεις τέτοιες από την Ευρωπαϊκή Ένωση που να μην μπορούν αυτές να αντιμετωπισθούν από τις σημερινές συνθήκες εξειδίκευσης στην Παθολογική Ανατομική στην Ελλάδα. Πόσα π.χ. είναι τα νοσοκομειακά εργαστήρια της χώρας που επιτελούν νεκροτομές; Ασφαλώς πολύ λιγότερα απ' όσα ήταν το 1955 όταν ο Ελευθερίου εξελέγη καθηγητής στην έδρα. Και γνωρίζω επίσης και Ιατρικές Σχολές στα παθολογοανατομικά εργαστήρια των οποίων δεν εκτελούνται νεκροτομές. Και ασφαλώς η πολιτεία δεν φροντίζει γι' αυτό ούτε εξασφαλίζει τα απαιτούμενα μέτρα ασφάλειας που σήμερα είναι απαραίτητα για να λειτουργήσουν νεκροτομεία.

Οποιαδήποτε θέση και αν έχει καθένας στην εισαγωγή ενός ακόμα συστήματος αξιολόγησης γνώσεων είναι φανερό ότι μια τέτοια εξέλιξη έχει σημασία για το μέλλον των τωρινών και μελλοντικών υποψηφίων παθολογοανατόμων.

Σαράντα χρόνια πριν ένας παθολογοανατόμος ήταν παθολογοανατόμος και η εκπαίδευσή του δεν διέφερε σημαντικά απ' αυτήν ενός άλλου. Τώρα ο εκπαιδευόμενος που έχει ήδη περάσει έξι χρόνια στην Ιατρική Σχολή στα οποία προστέθηκε το Αγροτικό και στους άνδρες ο στρατός, αντιμετωπίζει μια ειδικότητα πέντε χρόνων που περιλαμβάνει μια μεγάλη ποσότητα ειδικών γνώσεων. Θα υπάρξει στο μέλλον μια επιπλέον διετής ή τριετής εξειδίκευση με ενδεχόμενες επίσης νέες εξετάσεις;

Και ποιο θα είναι το επαγγελματικό μέλλον γιατί μετά από τόση εκπαίδευση και μια εξειδίκευση, η Παθολογική Ανατομική έχει ελάχιστες απολαβές συγκριτικά με άλλες ειδικότητες. Πόσοι θα είναι οι υποψήφιοι παθολογοανατόμοι στον καινούριο αιώνα τουλάχιστον στην Ελλάδα.

Όλα τα πανεπιστημιακά εργαστήρια στην Ελλάδα έχουν άμεση σύνδεση με νοσοκομεία και χάρη σε αυτή τη σύνδεση παρέχουν διαγνωστικές υπηρεσίες σε αυτά. Τόσο σε αυτά όσο και στα νοσοκομειακά εργαστήρια αντιμετωπίζουμε καθημερινά την ταχύτητα αύξησης των αιτουμένων διαγνωστικών υπηρεσιών και την καθημερινή αύξηση χρονοβόρων και δραχμοβόρων εξειδικευμένων μεθόδων πολλές από τις οποίες δεν είναι ενδεχόμενα αναγκαίες. Θυμίζω απλά ότι μία πρόσφατη ταξινόμηση των όγκων του Κ.Ν.Σ. περιλαμβάνει 12 κατηγορίες, 44 κύριους τύπους και 39 υποτύπους στους οποίους περιπλανάται ο παθολογοανατόμος για να βάλει τη διάγνωση ενώ σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Εναντίον του Καρκίνου η μόνη πραγματική πληροφορία που χρειάζεται στον κλινικό, μετά από την επέμβαση που κατέληξε στην ιστολογική εξέταση είναι ο βαθμός κακοήθειας, η μάζα που έμεινε μετά την εγχείρηση και η ηλικία του αρρώστου.

Τι επίδραση θα έχει αυτή η ενδεχόμενη εκπαίδευση που θα δίνει έμφαση στην εξειδικευμένη διαγνωστική ικανότητα περισσότερο από τη δημιουργία εκπαιδευτικών και ερευνητικών προσόντων στους νέους παθολογοανατόμους που θα θέλουν να εισέλθουν στην Ακαδημαϊκή κοινότητα ως πανεπιστημιακοί με απαιτήσεις εκπαιδευτικού και ερευνητικού έργου;

Ποιες θα είναι οι απαιτήσεις στην αλλαγή του αιώνα για τις εκλογές ή και τις εξελίξεις των πανεπιστημιακών; Απαιτήσεις υψηλού ερευνητικού έργου που οπωσδήποτε ειναι σε βάρος της διαγνωστικής εκπαίδευσης ή το αντίθετο; Και πόσο θα μπορεί στο μέλλον να διατηρηθεί η υφιστάμενη ίσως σήμερα ισορροπία όταν η θέση που επικρατεί στις Ακαδημαϊκές κοινότητες είναι η αξιολόγηση των υποψηφίων κυρίως με βάση το ερευνητικό τους έργο.

Από την άλλη μεριά μια άλλη άποψη της παθολογοανατομικής εκπαίδευσης προσανατολισμένη αποκλειστικά στην πολύπλοκη διαδικασία της διαγνωστικής παθολογικής ανατομικής δεν είναι φυσικά, κατά τη γνώμη μου, αποδεκτή για την είσοδο στον Ακαδημαϊκό χώρο.

Ορισμένες φορές τείνουμε να ξεχάσουμε ότι μόνο σε πολύ λίγες επιστήμες ξοδεύεται τόσος χρόνος κανονικής εκπαίδευσης όσο σε κάποια από τις ιατρικές ειδικότητες. Πιθανόν να ξεχνούμε ότι αυτή η σημαντικά πρόσθετη εκπαίδευση γίνεται σε μια κριτική περίοδο στην εξέλιξη ενός νέου, όταν δημιουργείται η προσέγγισή του και κρυσταλοποιείται η γνώση του για το υπόλοιπο της εξέλιξής του. Ο νέος απόφοιτος της Φυσικής, της Χημείας ή ακόμα των Βιολογικών Επιστημών μπορεί αμέσως να αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος της αρχής της καριέρας του σε μια εισαγωγή, στην αρχή με επίβλεψη, σε πρωτότυπη ερευνητική εργασία. Η δυνατότητα να ερευνήσουν και να αποκτήσουν τεχνικές ικανότητες στην έρευνα πρέπει φυσικά να ενθαρρύνεται στους αποφοίτους των Ιατρικών σχολών.

Όπως ο Aγγλος George Payling Wright έγραφε τη δεκαετία του '50:

"Ένα από τα πιο υπεύθυνα και ανταποδοτικά καθήκοντα κάθε διευθυντή τμήματος είναι να δημιουργήσει τις συνθήκες που θα επιτρέψουν στους νέους επιστήμονες να ανιχνεύσουν τα ενδιαφέροντά τους και τις ικανότητές τους νωρίς στην καριέρα τους και έτσι να αποκτήσουν την ανεξαρτησία εκείνη του μυαλού που είναι απαραίτητη αργότερα για παραγωγική έρευνα'.

Από τα παραπάνω προκύπτει ένα σημερινό και ίσως άμεσα μελλοντικό πρόβλημα στην Παθολογική Ανατομική που αφορά την παροχή και διατήρηση ενός ισορροπημένου προγράμματος διαγνωστικών υπηρεσιών διδασκαλίας και έρευνας.

Η δυνατότητα αλλά και η επιθυμία της εξέλιξης της Παθολογικής Ανατομικής στην Ακαδημαϊκή Κοινότητα στο μέλλον, με έμφαση και στα τρία σημαντικά αυτά σημεία έχει τεθεί από μερικούς υπό αμφισβήτηση.

Μερικοί στη διεθνή Παθολογοανατομική κοινότητα θεωρούν ότι η μελλοντική εξέλιξη θα πρέπει να βασιστεί στον διαχωρισμό στην διαγνωστική Παθολογική Ανατομική και στην Ερευνητική - Πειραματική Παθολογική Ανατομική και γεγονός είναι ότι σε μερικά ξένα πανεπιστήμια έχουν ιδρυθεί ανεξάρτητα και με ξεχωριστό προσωπικό τμήματα ερευνητικής παθολογικής ανατομικής. Αυτή είναι μια άποψη που προσωπικά δεν συμμερίζομαι και ελπίζω ότι με την άποψή μου συμφωνούν οι περισσότεροι αν όχι όλοι οι Έλληνες συνάδελφοί μου. Πιστεύω ότι θα πρέπει να ενισχυθεί η εφαρμογή πειραματικών - ερευνητικών μεθόδων μέσα στα παθολογικά ανατομεία και όχι δημιουργία χωριστών ομάδων.

Μια άποψη παθολογικής ανατομικής βασισμένη στη μορφολογία της βιοψίας που κυριαρχείται από την εφαρμογή των παραδοσιακών τεχνικών, έστω και αν σε αυτές περιλαμβάνονται και νεότατες όπως η ανοσοϊστοχημεία, είναι κατά τη γνώμη μου περιοριστική της γνώσης. Εξίσου είναι για μένα περιοριστική η εξέλιξη της Παθολογικής Ανατομικής βασισμένη στη βασική έρευνα στο εργαστήριο που αδιαφορεί για την εξέλιξη της νόσου στον άνθρωπο. Ο διαχωρισμός θα αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα και για τα δύο.

Ο ερευνητής που εργάζεται στο περιορισμένο πεδίο του εξαιρεί τον εαυτό του από τα ερεθίσματα των αλύτων προβλημάτων της ανθρώπινης νόσου όπως αυτά φαίνονται στην νεκροτομή και το μικροσκόπιο. Από την άλλη μεριά ο μορφολόγος που αντιμετωπίζει τέτοια προβλήματα περιορίζεται από την παραδοσιακή τεχνογνωσία και η αδυναμία προσέγγισης ώστε να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματά του, του προκαλεί σύγχυση. Αν του αρνηθούμε την ερευνητική προσέγγιση λόγω έλλειψης τεχνικών μέσων ή εκπαίδευσης, το πρόβλημά του παραμένει άλυτο και η παθητική αποδοχή αυτής της κατάστασης θα αποτελέσει μια αναστολή της γνώσης για τον εκπαιδευόμενο.

Κατά την άποψή μου η μελλοντική εξέλιξη των Πανεπιστημιακών εργαστηρίων καθώς και αυτών των μεγάλων νοσηλευτικών ιδρυμάτων πρέπει να βασίζεται όχι στο διαχωρισμό αλλά στη συνένωση. Στη συνένωση της μορφολογικής προσέγγισης της Οργανοπαθολογίας και της Ιστοπαθολογίας με την ερευνητική προσέγγιση που ενισχύεται με τις σύγχρονες μοριακές μεθόδους και με κατεύθυνση όπως έγραψε ο Virchow "στους λεπτότατους μηχανισμούς και τη χημεία του κυττάρου".

Την εποχή που ο Virchow έγραψε αυτές τις λέξεις ο Παθολογοανατόμος ήταν στην κατάλληλη θέση να διευρύνει τα σύνορα της γνώσης της νόσου. Η προετοιμασία λεπτών τομών χρωματισμένων κατάλληλα με μια ποικιλία χρωστικών του επέτρεπαν να αναγνωρίζει κάτω από το μικροσκόπιο τις διάφορες ανωμαλίες της δομής των ιστών που προκαλούντο από τη νόσο. Ήταν ικανός να τις συσχετίζει όχι μόνο με τα μακροσκοπικά ευρήματα που παρατηρούσε στο νεκροτομείο αλλά επίσης με την κλινική πορεία του αρρώστου.

Η τεχνική αυτή εξελίχθηκε και οι βάσεις της Παθολογικής Ανατομικής τέθηκαν αλλά η έρευνα της νόσου σε κυτταρικό επίπεδο, και εδώ περιλαμβάνω και το μοριακό επίπεδο, παραμένει σήμερα το πεδίο για βασική έρευνα.

Το κύτταρο όπως δίδαξε ο Virchow δεν είναι απλά ένας δείκτης της εξέλιξης της νόσου. Οι αλλαγές που υφίσταται σε οποιοδήποτε επίπεδό του είναι βασικές και αντιπροσωπεύουν την βάση από την οποία εξαρτάται η πορεία της νόσου. Οποιοδήποτε και αν είναι το αίτιο της νόσου η βασική αντίδραση που ξεχωρίζει την υγεία από τη νόσο γίνεται σε κυτταρικό επίπεδο.

Προκειμένου να ερευνήσει τη δυναμική της νόσου σε αυτό το κριτικό επίπεδο ο σύγχρονος Παθολογοανατόμος πρέπει να είναι εξοπλισμένος με τα εργαλεία της σύγχρονης βιολογικής τεχνολογίας και να έχει εκπαιδευτεί για να τα χρησιμοποιεί στην μελέτη της νόσου προς την οποία έχει άμεση πρόσβαση στο εργαστήριό του.

Αυτή η προσέγγιση στην αιτία και τη φύση της νόσου που βασίζεται στις σύγχρονες προόδους της τεχνολογίας και των ερευνητικών μεθόδων είναι εκείνη που με τη σειρά της θα προσδιορίσει το σχεδιασμό και τη δομή των Παθολογοανατομικών εργαστηρίων του μέλλοντος και κυριως αυτών των Πανεπιστημίων και των μεγάλων Νοσοκομείων.

Ποιες θα είναι οι τεχνικές του νέου αιώνα; Ορισμένες ίσως μπορούμε να τις προβλέψουμε. Ήδη χρησιμοποιούνται υπολογιστές που σαρώνουν την μικροσκοπική εικόνα των κυτταρολογικών παρασκευασμάτων και ξεχωρίζουν τα φυσιολογικά από τα παθολογικά. Είναι βέβαιο ότι αργά η γρήγορα θα υπάρξουν ανάλογοι διαγνωστές ιστολογικών παρασκευασμάτων. Θα αντικατασταθεί τότε ο Παθολογοανατόμος διαγνωστής από μηχάνημα; Δεν μπορώ να το φανταστώ. Οσοδήποτε και αν το μηχάνημα κάνει κατατάξεις και συγκρίσεις η παθολογική ανατομική δεν είναι απλή καταγραφή εικόνας αλλά ερμηνεία εικόνας και η ερμηνεία είναι υποκειμενική.

Οι διαγνώσεις μπορεί να είναι απόλυτες όταν για μια εικόνα συμφωνούν όλοι οι παρατηρητές και δεν υπάρχει καμιά άλλη εμπειρία. Αλλοιώς η διάγνωση είναι σχετική υπάρχουν και άλλες ερμηνείες και ο έμπειρος παθολογοανατόμος πρέπει να αποφασίσει με βάση την πείρα του την εκπαίδευσή του αλλά ενδεχόμενα και το υποκειμενικό του αισθητήριο. Δεν βλέπω στο ορατό τουλάχιστον μέλλον έναν υπολογιστή να μπορεί να αντικαθιστά σε τέτοιο βαθμό τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Aλλωστε ας μην ξεχνάμε ότι η μεγάλη επανάσταση που έγινε στα μέσα της δεκαετίας του '70 με την εφαρμογή της ανοσοϊστοχημείας και τη χρησιμοποίηση των μονοκλωνικών αντισωμάτων, εκτός βέβαια από την κατανόηση της εξέλιξης της νόσου, ως προς την παθολογική ανατομική δημιούργησε ένα ακόμα εργαλείο για την ερμηνεία της εικόνας.

Είναι όμως η ερμηνεία της εικόνας μόνο θέμα εκπαίδευσης; Ανάφερα προηγουμένως το υποκειμενικό αισθητήριο. Ο Ελύτης στην "ιδιωτική οδό" γράφει: Δυστυχώς οι άνθρωποι αποκτούν εύκολα μεγάλη παιδεία και σε ότι απαιτείται μονάχα εγκέφαλος διαπρέπουν. Σε ότι όμως απαιτείται να μετέχουν οι αισθήσεις, υπνώτουν.

Στάθηκα στους υπολογιστές και στην ανάλυση της εικόνας γιατί είναι το μόνο μέσο που η ανάπτυξη του τείνει να προσεγγίσει την ουσία της παθολογικής ανατομικής δηλαδή τη διάγνωση της νόσου. Η ραγδαία ανάπτυξη άλλων τεχνικών που χρησιμοποιούμε και κυρίως αυτών της μοριακής βιολογίας και οι οποίες ασφαλώς θα εξελιχθούν στο μέλλον είναι βέβαιο ότι θα βοηθήσει τόσο στη διάγνωση όσο και στην κατανόηση των αιτίων αλλά δεν θα αντικαταστήσει κατά τη γνώμη μου την ουσία της ερμηνείας της εικόνας και το αισθητήριο.

Κυρίες και κύριοι το θέμα της ομιλίας μου ήταν η Παθολογική Ανατομική στην αλλαγή του αιώνα. Η ανάπτυξή του με οδήγησε σε σειρά προβληματισμών και ερωτημάτων. Ασφαλώς υπάρχουν και άλλα. Γεγονός είναι ότι τα περισσότερα τα κατέγραψα χωρίς να μπορώ τουλάχιστον να δώσω απαντήσεις... Η εξέλιξη της Ιατρικής το 20 αιώνα ήταν απρόβλεπτη. Θα είναι το ίδιο τον 21ο αιώνα; Iσως λιγότερο.

Στις 31 Μαρτίου 1955 δηλαδή 40 χρόνια πριν στην αίθουσα αυτή ο Δημήτριος Ελευθερίου έδωσε το εναρκτήριό του μάθημα ως καθηγητής με τίτλο "Εξέλιξις, σύγχρονος θέσις και κατευθύνσεις της Παθολογικής Ανατομικής και Γενικής Παθολογίας". Το μάθημα αυτό είχα τη χαρά να το παρακολουθήσω ως πρωτοετής τότε φοιτητής της Ιατρικής. Θα τελειώσω διαβάζοντας το τέλος της αλησμόνητης για μένα ομιλίας του. "Ο κλάδος μας ευρισκόμενος εις το μεταίχμιον των βασικών βιολογικών επιστημών και της κλινικής ιατρικής, αποτελεί ισχυρόν θεμέλιο, άνευ του οποίου η επιστημονική ιατρική εκπαίδευσις, δεν είναι σήμερον νοητή. Την οδόν της ανελίξεως από της απλής εμπειρίας προς την γόνιμον έρευναν και την αύξουσαν μάθησιν, πρόκειται βεβαίως να βαδίση και η Παθολογική Ανατομική εις το μέλλον, εν στενή επαφή προς πάντα τα λοιπά μέλη της επιστήμης ημών, της Ιατρικής, της οποίας σκοπός είναι η καλλιέργεια της γνώσεως του ανθρώπου, δια το καλόν του ανθρώπου. Ας προσπαθήσωμεν και ημείς ως επιστήμονες, ως Έλληνες προ παντώς επιστήμονες, να μην υπολειφθώμεν εις την οδόν αυτήν ήτις οδηγεί, ανιούσα, προς μίαν καλυτέραν, ελπίζομεν, "αύριον", παρά την πτωχείαν των μέσων, των δυσαναλόγως μικρών".